Ở nhiều lán trại công trình, sau giờ cơm tối, anh em thợ hay ngồi quây lại dưới bóng đèn, trải tấm bìa carton ra làm bàn. Một bộ bài tây cũ. Bốn người. Thế là có một ván tiến lên miền Nam.
Tiến lên dễ học nhưng khó giỏi. Ai cũng biết heo là lá lớn nhất, ai cũng biết sảnh dài khó bị chặn. Cái khó là biết lúc nào giữ, lúc nào xả. Phần dưới đây nói về luật phổ biến và vài cách tính toán quen thuộc của người chơi lâu năm. Mỗi vùng, mỗi nhóm có thể có luật riêng, nên cứ thống nhất trước khi chia bài.
Luật cơ bản cần nắm
Bộ bài 52 lá, thường bốn người chơi, mỗi người mười ba lá. Thứ tự từ thấp lên cao là 3, 4, 5… cho tới K, A, và lớn nhất là 2, gọi là heo. Khi hai lá cùng số, chất quyết định lớn nhỏ: bích nhỏ nhất, rồi tới chuồn, rô, và cơ là lớn nhất.
Ván đầu, người cầm 3 bích thường được đi trước. Các ván sau, người thắng ván trước đi trước.
Các bộ được đánh gồm lá lẻ, đôi, bộ ba, sảnh từ ba lá liên tiếp trở lên, đôi thông và tứ quý. Theo luật phổ biến, heo không được nằm trong sảnh. Ba đôi thông chặt được một heo. Tứ quý chặt được heo và ba đôi thông. Bốn đôi thông thì chặt được cả đôi heo lẫn tứ quý. Một số nơi còn có thêm hoặc bớt các trường hợp chặt, nên hỏi trước cho chắc.
Ai đánh hết bài trước là về nhất. Ván kết thúc mà còn ôm heo trên tay thì bị thối, tính phạt.
Giữ heo: quyền đi bài nằm trong tay ai
Heo quý không phải vì nó to, mà vì nó giúp giành lại lượt. Khi mình đánh heo mà không ai chặt, cả bàn phải bỏ, và mình được ra bộ mới tùy ý. Nói gọn, heo là chìa khóa mở lượt.
Vì thế người mới hay mắc một lỗi: thấy đối thủ đánh A là vội đè heo, trong khi bài trên tay còn ngổn ngang lá rác. Giành được lượt rồi cũng chỉ ra được một lá lẻ nhỏ, lượt lại rơi vào tay người khác. Heo đi mất, chẳng được gì.
Ngược lại, ôm heo tới cuối cũng nguy. Có người về sớm là heo thành lá thối. Cách tính thường thấy: đếm xem bài mình cần bao nhiêu lượt để xả hết. Nếu còn ba bộ, có một heo, thì heo nên dùng ở lượt áp chót để giành quyền ra hai bộ cuối liền một mạch.
Đếm heo là thói quen bắt buộc.
Cả bộ có bốn lá heo. Đã thấy ra hai lá, mình cầm một, vậy chỉ còn một lá nằm đâu đó. Nếu lá heo cơ đã ra rồi, heo trong tay mình có khi đã là lá lớn nhất. Đồng thời phải để ý ai có thể đang giữ tứ quý hoặc ba đôi thông, vì heo đánh ra có thể bị chặt ngược.
Tung sảnh dài đúng lúc
Sảnh càng dài càng khó bị chặn, vì người khác phải có sảnh cùng độ dài và lớn hơn. Một sảnh bảy, tám lá gần như chắc chắn đi trót lọt. Nhưng sảnh dài chỉ đánh được khi mình đang có lượt đi đầu.
Có hai cách dùng thường gặp. Một là ra sớm, ngay lúc giành được lượt đầu tiên, để giảm hẳn số lá trên tay và tạo áp lực. Hai là giữ làm đòn kết thúc: dùng heo hoặc một bộ lớn để lấy lượt, rồi tung sảnh dài cùng một hai lá cuối là về.
Điều cần tránh là xé sảnh. Thấy người ta đánh lá 8 lẻ, mình có sảnh 6 tới J, cắt lá 9 ra đè cho bằng được thì sảnh sáu lá còn lại thành hai mảnh vụn. Sắp bài từ đầu ván, chia tay bài thành các bộ rõ ràng, sẽ đỡ bị cám dỗ kiểu này.
Đọc bàn và chặn người sắp về
Khi một người chỉ còn hai ba lá, cả bàn phải tính. Nếu họ đang bỏ lượt liên tục với lá lẻ, có thể bài còn lại là đôi. Lúc đó mình nên đánh lá lẻ thay vì đôi, để họ không có cửa đi. Người ngồi ngay trước đối thủ sắp về có vai trò chặn rõ nhất.
Chơi lâu thì sẽ thấy, nhớ bài quan trọng hơn bài đẹp.
Tiến lên trên điện thoại
Các trò bài dân gian như tiến lên miền Nam nay cũng có bản online. Sunwin cũng cung cấp các trò đánh bài đổi tiền, có thể tham khảo tại Sunwin Bayern; các trò này chỉ dành cho người từ 18 tuổi trở lên và cần chơi có trách nhiệm.
Chơi cho vui, giữ sức cho ngày mai
Với anh em làm công trình, ngày mai còn giàn giáo, còn đổ bê tông, còn khoan cấy bulong trên cao. Ván bài buổi tối chỉ nên là chuyện giải trí, ghi điểm cho vui, ai thua thì pha trà. Đừng chơi trong giờ làm, đừng chơi tới khuya. Ngủ đủ thì sáng ra tay vững, mắt tinh, làm việc an toàn hơn. Bộ bài thì lúc nào cũng còn đó, tối mai chia tiếp.

